Uylari.uz tahririyati

Toshkentda kvartira sotib olayotganda ishonchnomani qanday tekshirish kerak

Sotuvchi vakilining ishonchnomasini tekshirish: holati, muddati, vakolatlari, qayta ishonish, vakil shaxsi va to‘lovdan oldin notariusga beriladigan savollar.

Kvartirani vakil orqali sotish qonuniy usul, ammo xaridor ikki alohida asosni tekshirishi kerak: mulkdorning obyektga bo‘lgan huquqi va boshqa shaxsning uning nomidan ish yuritish vakolati. Ishonchnoma faqat ikkinchi masalaga javob beradi. U mulk huquqini, cheklov yo‘qligini, turmush o‘rtog‘i roziligini yoki rejaning kadastrga mosligini tasdiqlamaydi. Shu sababli chiroyli rasmiylashtirilgan bitta hujjatni butun bitim tekshiruvi deb qabul qilish mumkin emas.

Ochiq qidiruv natijalarida ishonchnoma bilan kvartira xarid qilish, hujjatning haqiqiyligi, bekor qilinishi va vakil vakolatlari haqidagi savollar muntazam uchraydi. Bu amaliy qiziqishni ko‘rsatadi, lekin ishonchli oylik qidiruv sonini bermaydi. Uylari’da kadastr, zakalat va ro‘yxatda turgan shaxslar haqida alohida maqolalar bor. Bu qo‘llanma esa vakilning maqomi va vakolat chegarasiga bag‘ishlangan.

Ishonchnoma vakilga nimani ruxsat etadi

O‘zbekiston Fuqarolik kodeksida ishonchnoma bir shaxsning ikkinchi shaxsga uchinchi shaxslar oldida vakillik qilish uchun beradigan yozma vakolati sifatida belgilangan. Vakil mulkdor manfaatini umumiy ma’noda emas, hujjatda ko‘rsatilgan doirada ifodalaydi. Gov.uz rasmiy sahifasi ham vakil faqat berilgan vakolatlar doirasida harakat qilishini tushuntiradi.

Xaridor uchun hujjatda «ko‘chmas mulk» degan so‘z borligi yetarli emas. Aynan shu kvartirani sotish, shartnoma imzolash, narx va shartlarni kelishish, ariza topshirish, pul olish, qabul-topshirish dalolatnomasini imzolash hamda kalitlarni berish vakolatlari alohida tekshiriladi. Bir vakolat boshqasini avtomatik ravishda anglatmaydi. Masalan, hujjatlarni topshirish huquqi hisob-kitob pulini olish huquqi bo‘lmasligi mumkin.

Ishonchnomadagi obyekt tavsifini kadastr hujjatlari bilan solishtiring. Manzil, kadastr raqami yoki boshqa rekvizitlar aynan tanlangan kvartiraga tegishli bo‘lishi kerak. Juda umumiy jumlani o‘zingizcha keng talqin qilmang. Hujjatni oldi-sotdini rasmiylashtiradigan notariusga ko‘rsatib, muayyan harakatlar uchun matn yetarlimi, deb so‘rang.

Sana, muddat va amaldagi holat

Fuqarolik kodeksining 139-moddasiga ko‘ra, ishonchnoma ko‘pi bilan uch yilga berilishi mumkin. Muddat ko‘rsatilmagan bo‘lsa, u berilgan kundan boshlab bir yil amal qiladi. Berilgan sana juda muhim: sanasiz ishonchnoma haqiqiy emas. Sana va tugash muddatini chetlari kesilgan suratdan emas, asl hujjat yoki rasmiy elektron nusxadan tekshiring.

Muddat hali tugamaganining o‘zi ishonchnoma ayni paytda amal qilishini isbotlamaydi. 141-moddada ishonchnomani ishonch bildiruvchi bekor qilishi, vakilning undan voz kechishi, tegishli yuridik shaxs tugatilishi, shuningdek ishonch bildiruvchi yoki vakilning vafoti, muomalaga layoqatsiz, layoqati cheklangan yoxud bedarak deb topilishi kabi tugash asoslari keltirilgan. Demak, faqat sanalarni hisoblash yetarli emas.

E-notarius rasmiy portalida ishonchnomani mezonlar bo‘yicha qidirish va holatini tekshirish xizmati mavjud. Portalni notanish xabardagi havola orqali emas, o‘zingiz oching. Tekshiruv sanasini ish materialida qayd eting va notarial bitimga yaqin vaqtda qayta tekshiring. Birinchi ko‘rikdan imzolashgacha holat o‘zgarishi mumkin. Natija topilmasa yoki tushunarsiz bo‘lsa, sababni taxmin qilmang — notariusdan izoh oling.

Mulkdor va vakil shaxsi

Vakildan shaxsini tasdiqlovchi hujjatni ko‘rsatishni so‘rang va ma’lumotni ishonchnoma bilan solishtiring. Imlo farqi, yangi hujjat, ismning boshqa yozilishi yoki to‘liq bo‘lmagan raqam to‘lovdan oldin tushuntirilishi kerak. Nusxadagi ma’lumotni o‘zingiz tuzatmang va «notarius keyin o‘tkazadi» degan og‘zaki gapga tayanmang.

Mulkdor davlat reyestridan olingan yangi ko‘chirma va huquqni vujudga keltirgan hujjat orqali alohida aniqlanadi. Ishonchnomadagi ishonch bildiruvchi shaxs bilan ro‘yxatdan o‘tgan huquq egasi aynan shu kvartira hujjatlari orqali bog‘lanishi lozim. Mulkdorlar bir nechta bo‘lsa, bittasining ishonchnomasi qolganlarning ishtirokini almashtirmaydi. Tomonlar, roziliklar va ulushlar tarkibini notarius aniq hujjatlar asosida belgilaydi.

Imkon bo‘lsa, mulkdor bilan mustaqil aloqa kanali orqali gaplashing. Suhbat rasmiy tekshiruv o‘rnini bosmaydi, ammo mulkdor obyekt, vakil, narx va hisob-kitob tartibini bilishini aniqlashga yordam beradi. Faqat vakil bergan telefon mustaqil kanal hisoblanmaydi. Mulkdor bilan aloqa bo‘lmasligi bitimni avtomatik bekor qilmaydi, biroq notarius bilan tekshiruvni yanada sinchiklab o‘tkazish uchun sabab bo‘ladi.

Qayta ishonish zanjiri

Umumiy qoida bo‘yicha vakil topshirilgan harakatni shaxsan bajaradi. Kodeksning 140-moddasi vakolatni boshqa shaxsga o‘tkazishga ishonchnomada ruxsat berilganida yoki ishonch bildiruvchining manfaatini himoya qilish uchun sharoit majbur qilganida yo‘l qo‘yadi. Qayta ishonish asosida berilgan hujjat muddati asosiy ishonchnoma muddatidan oshmaydi.

Siz bilan ikkinchi vakil ishlayotgan bo‘lsa, asosiy ishonchnoma va qayta ishonish hujjatini birga so‘rang. Zanjir uzluksiz bo‘lishi kerak: birinchi vakolatni kim berdi, kimga berdi, qaysi harakatlarni ruxsat etdi, qayta ishonish huquqi bormi, keyingi vakil kim va har bir hujjat qachon tugaydi. Keyingi hujjat dastlabki vakolatni kengaytira olmaydi.

«Asosiy hujjat notariusda» degan gap tekshiruv imkonini yo‘qqa chiqarmasligi kerak. Xaridor ortiqcha shaxsiy ma’lumot yig‘masligi lozim, lekin bitimni rasmiylashtiradigan notarius butun huquqiy zanjirni ko‘rishi shart. Zanjir tasdiqlanmaguncha vakilga zakalat, bo‘nak yoki asosiy to‘lovni bermang.

Pul olish vakolati

Kvartirani sotish huquqi har doim ham naqd pul, shaxsiy karta yoki uchinchi shaxs hisobiga pul qabul qilish huquqini anglatmaydi. Ishonchnoma va bo‘lajak shartnomada hisob-kitob kim bilan va qanday usulda amalga oshirilishi ravshan yozilishi kerak. Pulni mulkdorning o‘zi olishi shart bo‘lsa, vakilga to‘lov xaridor majburiyatini tomonlar kutganidek bajarmasligi mumkin.

Dastlabki to‘lovdan oldin ishonchnomani zakalat yoki bo‘nak haqidagi hujjat bilan solishtiring. Unda mulkdor, vakil, vakolat asosi, kvartira, summa, to‘lov maqsadi va qaytarish shartlari ko‘rsatiladi. Ishonchnoma raqami foydali, ammo aynan shu summani olish va hujjatni imzolash vakolatining o‘rnini bosmaydi. Tanlangan notarius va bankdan amaldagi hisob-kitob tartibini oldindan aniqlashtiring.

To‘lov oldidan xabarda ilk bor paydo bo‘lgan hisobga pul yubormang. Oluvchi, bank yoki to‘lov maqsadi o‘zgarsa, uni avval tekshirilgan kanal orqali tasdiqlang va bitim hujjatlari bilan moslashtiring. Bank topshiriqnomasidagi to‘lov maqsadi imzolangan kelishuvga mos kelishi kerak.

Notariusning vazifasi va xaridorning tayyorgarligi

Kvartira oldi-sotdisi notarial rasmiylashtiriladi, notarius esa aynan tasdiqlanadigan harakat uchun hujjat va vakolatlarni tekshiradi. E-notarius orqali notarius topish, qabulga yozilish va ko‘chmas mulk bitimi uchun elektron ariza topshirish mumkin. Xaridor ikkinchi tomon bilan birga notariusni mustaqil tanlashi ma’qul.

Notarial bosqich xaridorning oldindan tayyorgarligini bekor qilmaydi. Uchrashuvgacha to‘liq narx, mablag‘ manbai, hisob-kitob, kvartirani bo‘shatish muddati, topshiriladigan jihozlar va obyekt tekshiruvi aniqlanishi kerak. Notarius huquqiy hujjatlarni ko‘radi, lekin ta’mir, muhandislik tarmoqlari va xonadonning amaldagi texnik holatini tekshirmaydi.

Faqat tekshirilgan notarial kanal so‘ragan nusxalarni yuboring. OneID paroli, SMS-kod yoki bank ilovasiga kirishni vakil, vositachi yoxud o‘zini notarius yordamchisi deb tanishtirgan kishiga bermang. Ishonchnomani rasmiy tekshirish boshqa bitim qatnashchisiga bunday ma’lumotlarni oshkor qilishni talab etmaydi.

Chet elda berilgan ishonchnoma

Boshqa davlatda rasmiylashtirilgan hujjatdan O‘zbekistonda foydalanish xalqaro shartnoma, legalizatsiya yoki apostil, tarjima va notarial talabga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Faqat birinchi sahifa suratiga qarab umumiy xulosa chiqarib bo‘lmaydi. Hujjat berilgan mamlakat, vakolatli organ, til, shakl va bajariladigan harakat ahamiyatli.

Tasdiqlovchi yozuv, ilova, belgi va tarjimalar bilan birga to‘liq hujjatni notariusga oldindan ko‘rsating. Kerakli to‘plam tasdiqlanmaguncha hisob-kitob sanasini belgilamang. Apostil har doim kerak yoki hech qachon kerak emas deb aytish noto‘g‘ri; tartib amaldagi xalqaro rejimga bog‘liq.

To‘xtab, izoh so‘rash kerak bo‘lgan belgilar

Vakil faqat xira nusxani ko‘rsatsa, sana yoki raqamni yashirsa, holatni tekshirtirmasa, ism shaxsiy hujjatga mos kelmasa, obyektni ishonchnoma bilan bog‘lab bo‘lmasa, muddat tugagan bo‘lsa yoki sotish va pul olish vakolati aniq yozilmagan bo‘lsa, to‘lovni amalga oshirmang. Tanaffus ayblov emas; u hujjatli izoh olish uchun kerak.

Asosiy ishonchnomasiz qayta ishonish, vakilning kutilmaganda almashishi, pulni uchinchi shaxsga yuborish talabi, notariusgacha shoshilinch to‘lov bosimi, yozishma va shartnomadagi narx farqi ham qo‘shimcha tekshiruv talab qiladi. Shoshilinchlik yoki jozibali narx vakolat doirasini kengaytirmaydi.

Xaridor uchun amaliy ketma-ketlik

1.Uylari.uz kvartiralar katalogidan obyekt tanlab, kartochka raqamini saqlang. 2. To‘liq ishonchnoma va vakilning shaxsiy hujjatini oling. 3. Ishonch bildiruvchini yangi ko‘chirma va mulk huquqi asosi bilan solishtiring. 4. Berilgan sana, muddat va amaldagi holatni rasmiy xizmat orqali tekshiring. 5. Kvartira va har bir zarur vakolatni hujjat matnidan toping. 6. Qayta ishonishda barcha hujjatlar zanjiri va muddatlarni tekshiring. 7. Mulkdorlar, roziliklar va cheklovlar tarkibini notariusdan aniqlang. 8. Dastlabki hamda asosiy to‘lovni olish vakolatini alohida tasdiqlang. 9. Imzolash oldidan ishonchnoma holatini yana tekshiring. 10. Notarial shartnoma, kelishilgan hisob-kitob va qabul-topshirishni yakunlang.

Asosiy tamoyil — ishonchnomani mulkdor, obyekt va muayyan harakatdan ajratib baholamaslik. Amaldagi holat, tegishli muddat va aniq vakolat bir vaqtda mos kelishi kerak. Aloqalardan biri tasdiqlanmasa, keyingi qadam taxmin asosidagi to‘lov emas, balki notarius izohi va yangilangan hujjatlar bo‘ladi.